Categories
Yog ( Formulations )

Jawar Bhairav Churna (ज्वरभैरव चूर्ण) : Medicine

नागरं त्रायमाणा च पिचुमन्दं दुरालभा। पथ्या मुस्ता वचा दारु व्याघ्री शृङ्गी शतावरी। पर्पटं पिप्पलीमूलं विशाला पुष्करं शटी। मूर्वा कृष्णा हरिद्रे द्वे लोने चन्दनमुत्पलम्। कुटजस्य परं वल्कं यष्टीमधुकचित्रकम्। शोभाञ्जनं बलाचातिविषा च कटुरोहिणी। मुसली पद्मकाष्ठं च यवानी शालपर्णिका। मरिचं चामृता बिल्वं बालं पङ्कस्य पर्पटी। तेज:पत्रं त्वचं धात्री पृश्निपर्णी पटोलकम्। गन्धकं पारदं लोहमभ्रकं च मनश्शिला। एतेषां समभागेन चूर्णमेवं […]

Categories
Yog ( Formulations )

Raktvatari Leh (रक्तवातारी लेह) : Medicine

रक्तवातारिमूलत्वक्सहस्त्रपलमानकम्। कुण्डलीदहनं व्योषा करञ्जमरिमेदकम् खट्ववृक्षकणामूलं वारुणं जलवृक्षकम्। तापनं ध्रुवमूलं च द्रव्याण्येतानि निक्षिपेत्। द्रोणे चतुष्टके तोये पाचयेगाढवह्निना। तस्मिन्मधुगुलैस्तुल्यैः पचेत्सूक्ष्माग्निना पुनः। कणमूलमजामोदं पिप्पलीचव्यनागरम्। दीप्यचित्रककुष्टं च नागरं गजपिप्पली। व्रणदारुविडङ्गानिचूर्णमेषां समांशकम्। दीपाग्निना पचेत्तस्मिन् क्षिप्त्वा मधुसमन्वितम्। पूर्ववद्धान्यमध्ये तु पुटं दद्याथ भक्षयेत्। कर्षमात्र प्रमाणेन ज्वरं सर्वाणि दाहजित्। गार्गेयनिर्मितं वालावडः स्याल्लेह्यमुत्तमम्॥ ( बसवरजीयम् 1 ) Ingredients :- रक्तवातारि त्वक ( 100 पल […]

Categories
Astang Hridya Charak Samhita Sushrut Samhita Swasthavrit

Ritucharya / ऋतुचर्या : Science of Seasonal Habits for Well Being

प्रस्तुति : कालो हि नाम भगवान् स्वयम् भूरनादिमध्यनिधनोऽत्र।।। काल को भगवान कहा जाता है, जो किसी से उत्पन्न ना हो। काल आदि, मध्य और अंत रहित है।  काल विभाजन  काल विभाग इस प्रकार है- अक्षिनिमेष-1 मात्रा 15 मात्रा-1 काष्ठा 30 काष्ठा-1 कला 2 नाड़ीका-1 मुहूर्त 4 याम-1 दिन 4 याम-1 रात 15 दिन रात-1 पक्ष […]

Categories
Swasthavrit

Madhay, Sandhya, Ratri Charya ( मध्य, संध्या, रात्रि चर्या )

मध्याह्न चर्या इष्ट प्रियजनों , शिष्ट, सभ्य जनों के साथ, त्रिगुन युक्त कथाओं, जिसमें धर्म, अर्थ एवं काम का वर्णन किया गया है उन ग्रन्थों को पढ़ते दिन के मध्याहन को व्यतीत करना चाहिए। इसके साथ सद्वृत के साथ  वर्णन किया गया कि सामाजिक एवं व्यवहारिक नियमों का श्रद्धापूर्वक पालन करना चाहिए। हिंसा, चोरी, अन्यथा […]

Categories
Yog ( Formulations )

Hastikarnik tail (हस्तिकर्णिक तैल) : Medicine

हस्तिकर्णीबलादुस्पृड्नीलीरास्नासुरद्रुमैः। गान्धारी सहदेवी च तुलसी सिन्धुवारकः।पृथग्दशपलं क्षुण्णं जलद्रोणे विपाचयेत्। चतुर्भागावशेषेऽस्मिन् तैलं प्रस्थद्वयं क्षिपेत्। गन्धारिस्वरसं तैलं तुल्यं तक्राढकद्वयम्। लाक्षायाः स्वरसं चैव तैलं तुल्यं प्रदापयेत्। वत्सकातिविषामुस्ता रास्ना कान्ती पटोलिका। कुष्ठकैडर्यकृमिजित्पाठादाीकटुत्रयम्। पिप्पलीमूलचविकालशुनं गृहधूमकम्। पृथक्कर्ष विचूाथ शनैर्मृद्वग्निना पचेत्। यातेन रक्षश्रोताय नववस्त्रेण पेषयेत्। तत्तैलं श्रेष्ठमभ्यङ्गपानेन नवकर्मसु। शीतज्वरं निहन्त्याशु पुराणज्वरमेव च। एकाहिक द्वयाहिकं च त्र्याहिकं च चतुर्थकम्। विषमं च त्रिदोषं च […]

Categories
Yog ( Formulations )

Mahalakshaadi Tail (महालाक्षादि तैल) : Medicine

लाक्षारसाढके प्रस्थं तैलस्य विपचेद्भिषक् । मस्त्वाढकसमायुक्तं पिष्टा चात्र समाहरेत्। शतपुष्यां हरिद्रां च मूर्वा कुष्ठं हरेणुकम्। कटुकां मधुकं रास्नामश्वगन्यां च दारु च। मुस्तकं चन्दनं चैव पृथगक्षसमानकैः। द्रव्यैरेतैस्तु तत्सिद्धमभ्यङ्गामारुतापहम्। विषमाख्यान् ज्वरान् सर्वान् आश्वेव प्रशमं नयेत्। कासं श्वासं प्रतिश्यायं कण्डूदौर्गय्यगौरवम्। त्रिकपृष्ठकटीशूलं गात्राणां कुट्टनं तथा। पापालक्ष्मीप्रशमनं सर्वग्रहनिवारणम्। अश्विम्यां निर्मितं श्रेष्ठं तैलं लाक्षादिकं महत्। लाक्षायाःषड्गुणं तोयं दत्वा विंशतिवारकम्। परित्राव्य जलं […]

Categories
Ras Shastra

Anjana (अञ्जन )-collyrium : उपरस, Types and Properties

नाम:- संस्कृत अञ्जनम् हिंदी अञ्जन english collyrium पर्याय:- मेचक, लोचक, अञ्जन। सौवीराञ्जनः- कृष्णाञ्जन, सौवीर, सुवीरज, कालाञ्जन। स्रोतोञ्जनः- स्रोतोज, यामुनेय, यामुन/। नीलाञ्जन- लौहमार्दवकर, वारिसम्भव, शक्रभूमिज, सुवर्ण घ्न। पुष्पाञ्जनः- कुसुमाञ्जन, कौस्तुभ, रीतिपुष्पक, पुष्यकेतु, रीतिज। रसाञ्जनः- दावीक्वाथभव, बालभैषज्य, रसोद्भव, रसगर्भ, रसाग्रज। अञ्जन प्राप्ति स्थान: (1) सौवीराञ्जन:- झारखण्ड के सिंहभूमि जिला। (2) स्रोतोञ्जन:- अफगानिस्तान, पाकिस्तान, बोर्नियो, मसाला, नेपाल, भारत […]

Categories
Yog ( Formulations )

Chintamani Ras (चिंतामणि रस) : Medicine

रसं गन्धं मृतं तानं मृतमभ्रं फलत्रिकम्। त्र्यूषणं दन्तिबीजं च समं खल्वे विमर्दयेत्॥ द्रोणपुष्पीरसैर्माव्यं शुष्कं तदुपपालितम्। चिन्तामणिरसो ह्येष त्वजीर्णे शस्यते सदा ॥ ज्वरमष्टविधं हन्ति सर्वशूलनिषूदनम्। गुजैकं वा द्विगुञ्जं वा देयमाईकवारिणा॥ ( बसवराजीयम् 1 प्रकरणम् ) द्रव्य :- पारद, गंधक, ताम्र भस्म, त्रिफला ( आम्लकी, विभितकी, हरितकी ), त्रिकटु ( सोठ, मरीच, पीप्पल), दंती बीज भावना द्रव्य […]

Categories
Bhaishajya kalpana Tricks Yog ( Formulations )

Chyawanprash with Trick to learn (च्यवनप्राश )

बिल्वोऽग्निमन्थः श्योनाकः काश्मयः पाटलिर्बला । पण्ण्यश्चतम्रः पिप्पल्यः श्वदंष्ट्रा बृहतीद्वयम्।। शृङ्गी तामलकी द्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु । अभया चामृता ऋद्धिर्जीवकर्षभको शटी।। ६३ ॥ मुस्तं पुनर्नवा मेदा सैला चन्दनमुत्पलम्। विदारी वृषमूलानि काकोली काकनासिका ॥ ६४॥ एषां पलोन्मितान् भागाञ्छतान्यामलकस्य च । पञ्च दद्यात्तदैकध्यं जलद्रोणे विपाचयेत्।। ६५॥ ज्ञात्वा गतरसान्येतान्यौषधान्यथ तं रसम्। तच्चामलकमुद्धृत्य निष्कुलं तैलसर्पिषोः ॥६६॥ पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्त्वा चार्धतुलां भिषक् […]

Categories
Rog Nidan

Shvas Rog (श्वास रोग) : Dyspnoea, Asthma

श्वास रोग व्याधि परिचय आचार्य चरक ने हिक्का तथा श्वास रोग में दोष, दूष्य तथा स्रोतस की समानता होने के कारण दोनों व्याधियों का एक साथ वर्णन किया है। आचार्य चरक मतानुसार यह गम्भीर प्राणनाशक व्याधि है। आचार्य चरक ने इस व्याधि को अरिष्ट लक्षण भी माना है। हिक्का तथा श्वास रोग की शीघ्र चिकित्सा […]